Yönetenler ve Yönetilenler İlişkisinde Mustafa Kemal Atatürk ve Laiklik

Yazıyı Sesli Oku

Not: Bu makale 10 Kasım 2022 tarihli Sosyal Bilimsel dergisinin 1. sayısında yayımlanmıştır.

Zamanın Ruhu

İktidarlar, iktidarlarını pekiştirmek için her şeyi yapıyor, her yolu deniyor. Zamanın ruhu[1], iktidarları bu pekiştirme için çeşitli yöntemlere sevk ediyor. İktidar(lar), kendi mensupları dâhil hemen her şeyi bu yöntemlerle etkileyip sisteme uygun bir halde, bir potada eritiyor ve varlıklarını devam ettirmenin yolunu arıyorlar.

Bazı iktidarlar ise, yönettiklerine, halka, “ekmek bulamıyorlarsa pasta yesinler” şeklinde bir söylemle karşılık verdiğinde, sonsuz sandıkları güçlerini de yitirebiliyorlar. İşte buna da zamanın ruhuna aykırı davranmak diyebiliriz.

Zaman, aslında hep ileriye doğru hareket ediyor gibi görünse de toplumda yaşanan, düzende değişen dinamikler bazen bir ileri gitmeyi değil aksine gerilemeyi de ifade edebilir. Heinrich Geiselberger tarafından hazırlanan “Büyük Gerileme: Zamanın Ruh Hali Üstüne Uluslararası Bir Tartışma”[2] adlı eserdeki ünlü düşünürlerin yazıları bu gerilemeyi açıkça gözler önüne serer. Eserdeki birçok kıymetli makaleyle birlikte, Arjun Appadurai tarafından kaleme alınmış “Demokrasi Yorgunluğu” başlıklı makale dikkate değer tespitler içerir. Bugün, demokrasi taraftarlarının, demokrasinin verimini tartışıp bu tartışmadan yorgun düşerek “demokrasiyi” terk etme refleksine büründüğü ve hatta onu yıkma eğilimi gösteren liderlere destek verdiklerini bu makaleden çıkartabiliriz.[3]

Özetle iktidarlar, iktidarlarını kaybetmemek adına zamanın ruhundan beslenip, halkın da terk etme opsiyonunu kullanmasının verdiği güçle, gerilemenin de sarhoşluğundan yararlanarak güçlenmeye devam ediyorlar. Meşru olmalarına imkân vermediğimiz yüksek ölçülerle onları bir şekilde meşru yapıyor, bir meşruluk paradoksu yaratıyoruz. Ama nasıl ve neden? Bu soruya yanıt arayacağız.

Hapishanenin Doğuşu ve Disiplin Rejimi

İktidar ve iktidar olmayan, yani yöneten ve yönetilenler arasındaki ilişki (formalite), bu ilişkinin varlığından beri irdeleniyor. İktidarlar (yönetenler), yukarıda da izah etmeye çalıştığım üzere, iktidar olmayanları (yönetilenleri) bir şekilde kendilerine rıza göstermeye, ikna etmeye çalışıyorlar. Bu çalışmanın türevleri de siyasal sistemin adının konmasına yol açıyor. Bu rejim kimi zaman demokrasi olurken, kimi zamanda demokrasi olmuyor ve ortaya demokrasinden bambaşka bir şey çıkıyor.[4]

Michel Foucault, Hapishanenin Doğuşu adlı eserinde iktidar ve iktidar olmayan arasındaki güç ilişkilerinin üzerine yoğun bir şekilde gider. Foucault, hapishane mefhumuyla, “modern” hapishane öncesi cezalandırma şekillerini de irdeleyerek, iktidarların görünürlüğü ve görünmezliği üzerinde epey kafa yorar. Foucault’ya göre iktidarın gücünü gösterişten aldığı eski siyasal sistemden, mümkün olduğunca ve giderek artan bir şekilde görünmez hale geldiği modern siyaset sistemine geçiş; bir yandan iktidarı kişiselleştiren hükümdarın yerine adsız kişiler tarafından kullanılan bir yöntem aygıtının yerleşmesiyle, diğer yandan da kamuya açık cezalandırmadan gizli cezaya geçişle belirlenmektedir.[5]

Foucault, eski sistemde iktidarların (kral) cezalandırma yöntemlerini halka açık büyük meydanlarda gerçekleştirerek gücünü pekiştirdiğinden söz eder. Mahkûma, halkın seyrinde çektirilen azap, halkta iktidara yönelik bir korku yayacak ve böylece iktidar gücünü sağlamlaştıracaktır. Ancak çektirilen bu azap aydınlanma sürecinde artık halk tarafından aşırı kabul edilmeye başlanmış, mahkûmun meydanda azap çekmeye karşı gösterdiği direnç -tavır- ve söylemler mahkûmu efsaneleştirmiş ve kralın iktidarı sorgulanır hale gelmiştir.[6] Dolayısıyla iktidarlar için bir yöntem değişikliği, iktidarın varlığını sürdürebilmesi, meşru sayılabilmesi için zorunlu olmuştur.

Foucault, işte burada modern hapishanelerin doğuşuyla birlikte yönetimin de değiştiğini, mahkûma çektirilen fiziksel azap yerine psikolojik azapla iktidarların yönetme stratejisinin değiştiğinden bahseder. Artık meydanlarda görünür olan güçlü el (iktidar) görünmez bir hale gelerek mahkûmlarını (yönetilenler) denetleme yoluna gidecektir. İşte Foucault bu denetleme yöntemini de modern hapishanelerdeki gözetim yöntemi ile açıklar.

Modern hapishanelerin mucidi, Jeremy Bentham, “Panoptikon” yönteminde hapishanenin ortasına bir gözetleme kulesi tasarlamış ve bu gözetleme kulesinin de tüm mahkûmları izleyebildiği bir hapishane ortamı yaratmıştı. Mahkûmlar bu kuleden izlenebildiklerinden kurallara uygun hareket etme eğilimi gösterecek ve düzen de böylece sağlamlaştırılacaktı.

Foucault, bu düzende, kulede kimse bulunmasa bile, mahkumların birisi var endişesiyle kurallara uygun hareket etmeye zorlanacağını, iktidar baskısıyla mahkumların tek tip davranmak zorunda olduğunu ifade etmeye çalışmıştı. Bu durum, yani iktidarın görünürden görünmez olana geçişinin yarattığı disiplin rejimi, bireyleri de tek tipleştirerek büyük gözaltında iktidarın egemenliğine bir vurgu yapıyordu.

Özetle, eski siyasal sistemlerde kendisini öne çıkaran iktidar (kral), bireyin oluşmasını engellemiştir; oysa karanlıklara çekilen modern iktidar herkesi bireyselleştirmek istemektedir; çünkü bireyselleştirmek, gözetim altında tutmak ve cezalandırmak, yani egemen olmak demektir.[7]

Foucault nihayet hapishane kavramsallaştırmasını açar ve olayın ana fikrini şu cümlelerle açığa çıkartır: “Böylece modern iktidar, çocuğu okulla, hastayı hastaneyle, deliyi tımarhaneyle, askeri orduyla, suçluyu hapishaneyle kuşatarak bireyselleştirmiş, kayıt altına almış, sayısal hale getirmiş, böylece egemen olmuştur. Her kişi her yerde kayıtlı hale gelince, herkes denetim altında olacak, gözetim altında tutulacaktır. Modern iktidar büyük gözaltıdır.”[8]

Özetin özetiyle, Foucault, modern iktidarların her yeri çevreleyip, bir “panoptikon” ile hepimizi görünmez olarak izlediğini ve yönetilenlerin de eskinin iktidarlarındaki gibi bir yığın değil aksine bireyselleşerek gözetim altında tutulduğunu ifade eder.

Dolayısıyla iktidar, yine iktidarda kalabilmek adına bir yol, yöntem geliştirmiştir. Peki bu yöntem bugün yeni bir enformasyon çağında aynı şekilde devam edebilir mi? Edemezse nasıl başkalaştı ve farklı bir hale büründü bunları irdelememiz gerekiyor.

Enfokrasi

Mevcut yapı çok hızlı değişim dinamiklerine sahip ve bunda dijitalleşmenin önemi yadsınamaz. Bir önceki başlıkta yönetenin görünmez ama gözetim altında tuttuğu yönetenleri mikro ve makroya yakın hapishanelere sıkıştırdığını ve böylece yığın olan yönetilenleri bireyleştirdiğini ifade etmeye çalıştım. Bireyler bu hapishanelerde tek tip davranarak sisteme uyumlanıyor ve yönetenlerin varlığını sağlamlaştırıyordu. Üstelik bunu farklı görüşlere sahip ama iktidar nezdinde, özünde aynılaşan insan tiplerinde demokrasiye uyumlanarak yürütüyorlardı.

Dijital süreçler ve enformasyona kolay ulaşılabilirlik Foucault’nun hapishanesinin kapılarını bambaşka bir hapishaneye açtı. Bireyler hapishanelerinden çıkıp “sözde” özgürleşerek farklı bir hapishanenin üyeleri haline geldi. Farklı görüşlere sahip insanlar, görüşlerini her yerde duyurabilecek araçlara -sosyal medya ve benzerlerine- sahip oldular ve görüşlerini görüşlerine yakın insanlarla kümeleştirdiler. Ancak bu kümeleşme bu insanların bir demokrasi atomu olmalarını engelleyip onları demokrasinin krizine dönüştürdü. Yaşanan bu krizde insanları -yönetilenleri-, yazımın ilk başında bahsettiğim demokrasi yorgunluğuna düşürdü ve bir terk etme refleksi gelişti.

İşte bu durum, özetle, Foucalut’nun bahsettiği disiplin rejiminin bir anlamda terki ve Enfokrasi rejiminin somutlaşmasına işaret ediyordu. Enfokrasi rejiminde insanlar dijital aygıtların esiri haline geliyor, bu dijital aygıtların yarattığı sosyal medya hapishanenin hücrelerinde sözde özgürce hareket ederek, özgürce istediği bilgiye erişip, istediği bilgiyi kendi hesabından yayarak Foucault’nun bahsettiği hapishaneden çıkıyorlardı. Yönetenler ise görünmez ama gözetleyici tavırlarını zamanın ruhunda başkalaştırarak artık görünür, özgürlüğü destekleyen neo-liberalizmin önemli bir aktörü haline gelmişti. Öyle ki, “panoptikon” kulesinde görünmez şekilde hayatına devam eden yönetenlerin bile söz konusu dijital alanlarda hesapları vardı ve onlara istediğiniz şekilde “özgürce” dileğiniz mesajı atabiliyordunuz. Yaratılan bu özgürlük sanrısı, adliye koridorlarında Foucault’un hapishanelerine geri dönüşü yaşatsa da iktidarların bu enfokrasi rejiminde yaratmak istedikleri yönetim şekli açık ve netti.

Özgür bireylerin yaratmış olduğu iletişim ve yaymış oldukları enformasyon, enfodemi -infodemi- süreçlerini de beraberinde getirecekti. İnfodemi (yalan salgını), bireylerin görüşlerini “troller” vasıtasıyla etkileyecek, görüşlerini özgürce yaydığını zanneden bireyler, yalan salgınlarının etkisi altına girecekti. Bu durum, bu görüşlerden kaçma isteğinde bulunanları yalnızlaştıracak, yalnız kalanların birlikte kurduğu küme de er ya da geç görünür olan yönetenlerin potasında zedelenerek demokrasi yorgunluğuna kurban gidecekti.

Enformasyon çağında bireyler, bir görüşü savunma noktasında ilerlese de kendilerine gelen bilgi bombardımanı, bildirim çılgınlığı bireyin bir konu hakkındaki konsantrasyonunu kıracak niteliktedir. Artık akıllı telefonlarımızı uyumadan evvel elimizden bırakamıyor, uyuduktan sonra da gelebilecek bildirimlere karşı zil sesini en yüksek noktalara çıkartıyoruz. Gelen bildirimlerle yoğun çalıştığımız işi bile unutacak şekilde üzülüp sevinebilme yetilerimiz en üst düzeyde. Bireylerin bir tweet ile, bir instagram gönderisiyle dünyayı değiştirmelerine izin veren iktidarlar[9], artık buna izin vermiyorlar; çünkü sosyal medyanın reklamı artık bitti. Bireyler yoğun takipçi sayılarına rağmen yazdıklarıyla sanal bir beğeni almaktan öteye gidemiyorlar.

Özgürleşen, özgür olduğunu sanan insanların hepsi kendisini pazarlama yöntemine başvuruyorlar. Kendilerini belirli bir kapasitede gösterip sanal dünya hapishanesinde görünür iktidarların hedefi haline geliyorlar. Doğruları yazdıklarında ve bu doğrular birilerini rahatsız ettiğinde diğer sözde özgür bireyler hemen “troller” aracılığıyla saldırıya geçiyor, yazılan şey dünyanın en önemli şeyi olsa bile yalan salgını (infodemi) ile bu doğruları karalanır hale geliyor. Milyonlarca takipçisi olan bireyler sonunda yalnızlaşıyor, farklılıklarının bir önemi kalmıyor ve bu durum demokrasinin krizine dönüşüyor.

Bu krizin temel nedeni özetle iletişimsel eylemin sonu ve bir hakikat krizine bağlıdır. Yalnızlaşan bireyler iletişime kapanıyor ve doğruları söyleseler bile diğer yalnızlaşan bireyler nezdinde bir önem arz etmiyorlar. Yalnızlaşan bireyler ise kendisine yakın bireyler arayışına girdiğinde hemen herkes aynı ifadeleri birbirine söylediğinde “öteki” kovulmuş oluyor ve aynı dünya görüşünde bulunan insanlar akıllı aygıt ve bildirim canavarlarının esaretinde aynı enformasyonlara maruz kalıyor. Bu maruz kalmışlık ise ben duygusuyla hareket edilmesini sağlıyor ve farklılıkları görmezden gelen bir zamanın ruhunu oluşturuyor. Dolayısıyla demokrasinin krizi bir dinleme krizinden kaynaklanıyor. Karşısındakini dinlememe refleksi gelişiyor ve toplum parçalanmışlıklara esir oluyor.

Doğruların yanında, doğru olmayan haberler ise daha hızlı yayılma eğilimi gösteriyorlar. Bireylerin duygusu ve akıllı propagandalar yalan haberlerin daha hızlı yayılmasını dolayısıyla bir infodemiyi de beraberinde getiriyor. Doğru bir habere acaba diyenler ile yalan haberin büyüsüyle anında paylaşma ihtiyacı hissedenler enfokrasinin psikolojisine yenik düşmüş bireyler olarak sözde özgürlüklerinde yaşıyorlar.[10]

Nihilizm (Hiççilik)

Nihilizm en şümullü ifadesini Nietzsche’nin tanımında bulur. Buna göre nihilizm, en yüksek değerlerin kendi kendini değersizleştirmesi, amacının kaybolması ve niçin sorusunun cevapsız kalmasıdır.[11] Özetle, değerler, bir hiç halini alıncaya dek değersizleştirilirler. Bu hakikatler için de geçerlidir. Byung-Chun Han, enfokrasi sürecinde yeni bir nihilizmin doğduğuna işaret eder.[12] Bu yeni nihilizm, yalanın hakikat/doğru diye sunulması ya da hakikatin yalan olarak karalanması anlamına gelmez. Paradoksal olarak, bilinçli yalan söyleyenler ve hakikate karşı çıkanlar hakikati tanırlar. Yalan söyleyen, hakikatle ilişkisini kaybetmez. Gerçekliğe olan inancı sarsılmaz. Yalancı bir nihilist değildir. Hakikatin kendisini sorgulamaz. Ne kadar kararlı yalan söylerse hakikat o kadar doğrulanır.

Enformasyon bombardımanında, sahte haberler ise yalan değildir. Sahte haberler bizzat olgulara (kanıtlı sonuçlara) saldırırlar.[13] Yukarıda bahsedildiği gibi yalanlar hakikatlerin kendisini sorgulamaz, hakikatleri gizlerler. Sahte haberler ise hakikatleri değiştirme yoluna giderler. Gerçekleri gizlemenin ötesinde sahte haber savunucuları genellikle yönetenlerin ekmeğine yağ sürerler. Enfokrasi rejiminde demokrasiden kopuş işte bu sahte haberlerin gerçekliğinde yaşanır. Sahte haberler mevcut gerçekleri yok ettiği ölçüde inandırıcı hale gelirler. Dolayısıyla yalan, sahte haberlere nazaran daha masum kalıcı bir kavram halini alır.

Sonuç olarak ve buraya kadar yazılanları özetlersem, iktidarlar varlıklarını sürdürebilmek adına zamanın ruhuna uygun davranmaya çalışırlar. Yeri gelir gizlenir, yeri gelir meydanlarda bulunur, yeri gelir görünür olarak özgürlük vadederler. İktidarlar, yönetenler, varlıklarını sağlamlaştırabilmek için hakikati de değiştirirler. Yönetilenler ise, yönetenlerin izin verdiği ölçüde ya birey olmaktan uzak bir halde, ya birey olarak, ya da sözde özgür ve sözde bireyler olarak yaşamlarını sürdürürler. Bu sürdürme esnasında yaptıkları her hareket neredeyse yönetilenlerin ekmeğine yağ sürer. Hakikatler, bireylerin özgür tweetleri, özgür gönderimleriyle gizlenir; sahte haberler, hakikatleri bilmeyenler tarafından beğeni alır ve değerler hiçselleştirilerek içselleştirilir. Sonuç, değerlerin değersizleştirildiği, iktidarın değerlerin niteliğini belirlediği bir yapıdır; tiranlıktır.

Gerçeklerin bu denli gizlenmesi bahsettiğim üzere bir tiranlık rejimi için oldukça heveslendiricidir. İnsanların görmek ya da duymak istedikleri ile gerçekte olan arasındaki farktan vazgeçmesi, tiranlığa teslim olduğu manasına gelir.[14]

Söz konusu tiranlık, demokrasi yorgunluğu ve demokrasiyi terk etme davranışıyla daha da kalıcı hale gelme durumuna gelir. Bu sadece o ülkenin ve sınırların yönetilenlerinin değil neredeyse tüm dünyanın sorunudur.

Enfokrasi Rejiminde İki Değerin Değersizleştirilmesinin Örneklendirilmesi: Mustafa Kemal Atatürk ve Laiklik

Bugün bir tanım krizi yaşıyoruz. Bu kriz pek tabii ki bilgisizlikten kaynaklandığı kadar; yoğun bilgi, enformasyon akışından da kaynaklanıyor. Bazen hepimiz doğru bildiğimiz hakikate “acaba yanlış mı biliyordum” şeklinde yaklaşmıyor muyuz? İşte sahte haberler (fake news) hakikatleri gizlemekten ziyade değiştirmeye yöneliyorlar dediğimizde bundan bahsediyor olmalıyız. Yalancının mumu yatsıya kadar yanar da sahte haberler düzenleyenlerin ahirete kadar yolu var gibi görünüyor; çünkü iktidarlar, görüşleri çerçevesinde hakikatleri değiştiriyorlar. Bu tiranlığı yok etmek kolay değil; bu sebeple bu tiranlığa geçmeden evvel önlemleri almak gerekiyor (Kaynakça kısmında belirttiğim Timothy Snyder’ın eserini mutlaka okumalıyız).

Enfokrasi rejiminde, yalan salgının hakikatleri gizlediğini, sahte haberlerin ise hakikatleri değiştirmek üzere konumlandığını artık biliyoruz. İktidarlar, enfokrasilerde hakikatleri gizler ve değiştirir. Bunu kendi üyeleri ile birlikte yapabileceği gibi, trolleri, botları aracılığıyla da yapar. Sözde özgür olan, sözde bireyler de bu hakikat değişikliği sürecine katıldıklarında beton, temel sağlamlaşır. Hatırlayın, İkinci Dünya Savaşı esnasında Hitler’in propaganda bakamı Gobbels, Rus orduları Almanya’ya girmiş olmasına rağmen Alman ordularının zaferleriyle halkı uyutmuyor muydu?

Enfokrasi, değerlerin hiçselleştirilerek içselleştirilmesinde büyük rol oynuyor. Bilginin kolay ulaşılabilir olması, onun doğru olduğu manasına gelmiyor. İktidarı elinde tutanlar, yönetenler, istedikleri bilgiyi serbest bırakırken, istenilmeyen bilgilere hemen yayın yasağı getirebiliyorlar. Bunu yapacak kudret, doğru bilinen hakikatleri de değiştirme yoluna gidebiliyor. İşte bugün, Mustafa Kemal Atatürk ve Laiklik, hiçselleştirilerek, yönetilenlerin nezdinde içselleştirilmeye çalışılıyor.

Mustafa Kemal Atatürk’ün devrimleri, basitleştiriliyor, olduğundan farklı bir şekilde (hakikat değişikliğiyle) yönetilenlere anlatılıyor. Mustafa Kemal Atatürk, hiç olmadığı halde bazı değerlere düşman, hiç olmadığı halde bazı değerlere yakın gösteriliyor. Aldığı kararlar, uyguladığı devrimler, yaptığı hamleler, değersizleştiriliyor, hakikat değiştiriliyor.

Aynı durum laiklik içinde geçerli gibi görünüyor. Laiklik ve din krizi yaratılarak, laikliği anlamadan, bilinçli yorumlamadan laiklik değeri değersizleştiriliyor.

Şunu bu hakikat krizinde lütfen unutmayalım: laikliğin din ile değil, din ile uğraşan devlet ile ilgili sorunu vardır. Hakikat bu, değiştirilmesine lütfen izin vermeyin. Laiklik varsa, din yoktur şeklindeki hakikat değişikliğine yönelik tavrın hiçbir geçerliliği olmamasına rağmen, laiklik din krizine sokulmaya çalışılıyor.

Yazıyı daha fazla uzatmak istemiyorum; çünkü anlatmak istediklerimi anlattığımı düşünüyorum. Sonuç olarak, bugün ülkemize baktığımızda mevcut ve namevcut iktidarların hemen hepsinin iktidarda kalabilmek adına bazı hakikatleri gizlediğini, bazı hakikatleri değiştirmek istediğini görüyoruz. Yönetenlerin laiklik ve Mustafa Kemal Atatürk ile sorunu varsa, bu iki değer yönetilenler nezdinde önemliyse, bu değerler yönetenler eliyle değersizleştirilmek istenir. Atatürk Orman Çiftliğine, Atatürk stadyumlarına, Atatürk heykellerine bile el atılır. Din eksenli bir bakış açısıyla ülkeyi yönetmek isteyen bir iktidar varsa, din eksenli yönetime karşı çıkan laiklik değeri yozlaştırılır. Laiklik, olduğundan farklı bir şekilde gösterilir.

Bunu daha da açmak mümkün tabii ki, örneğin Lozan’ın kazanımlarıyla sorununuz varsa, Lozan’ın gizli maddeleri var deyip oradaki hakikati değiştirmek istersiniz.

İktidarlar, tiranlık yolunu benimsediklerinde, enfokrasinin enformasyon gücünü de arkalarına alıp değerleri değersizleştirirler. Demokrasiye inanan, demokrasi yolunda giden bireyler, bu tuzağa düştüklerinde demokrasi yorgunluğuyla terk etme refleksi gösterip tiranlığın aktörleri konumuna gelebilirler. İktidarlar, iktidarlarını devam ettirmenin bir yolunu mutlaka arıyorlar, yönetilenler de gerçeklere ulaşmanın, tiranlığa son vermenin bir yolunu bulmalılar.

Hatib Minber

Kaynakça

[1] Zamanın Ruhu, “Zeitgest” hakkında daha detaylı bir kavrama için https://birikimdergisi.com/haftalik/8810/zamanin-ruhu adresinden Tanıl Bora’nın makalesine bakılabilir.

[2] Heinrich Geiselberger (Haz.), Büyük Gerileme, Zamanımızın Ruh Hali Üstüne Uluslararası Bir Tartışma, Metis Yayınları, 1. Baskı Nisan 2017; 3. Baskı Haziran 2020.

[3] Heinrich Geiselberger (Haz.), a.g.e: Arjun Appadurai, Demokrasi Yorgunluğu, s. 17-30.

4] Giovanni Sartori, Demokrasi Teorisine Geri Dönüş (Yetkin Yayınları) başlıklı şaheserinde Demokrasiyi tanımlama gayretine girerken daha çok Demokrasinin ne olmadığını anlatmaya çalışmakla uğraşır. Demokrasi oluyor – olmuyor ayrımında buraya atıfta bulunmaya çalıştım. (s. 198- 232)

[5] Micgel Foucault, Hapishanenin Doğuşu, İmge Kitapevi, 7. Baskı, 2017, Arka Kapak.

[6] Aklıma burada nedense hep William Wallace gelir. Son sözü olan Özgürlük, İskoçya’nın birleşmesine ve İngiltere’ye karşı direnmesine yol açmıştır. (Cesur Yürek filmine göre)

[7] Foucault, a.g.e., Arka Kapak.

[8] Foucault, a.g.e., Arka Kapak.

[9] Bakınız: Arap Baharı.

[10] Enfokrasi bölümnde Byung-Chul Han tarafından yazılmış olan Enfokrasi adlı eserden çıkarımlara ve alıntılara yer verilmiştir. Byung-Chul Han, Enfokrasi: Dijitalleşme ve Demokrasinin Krizi, Ketebe Yayınları, 1. Basım, Ekim 2022.

[11] Politik Nihilizm: Nietzscheci Bir Tartışma, Aktüel Yayınları, 1. Baskı, Eylül 2005, s. 23.

[12] Byung-Chul Han, a.g.e., s. 49.

[13] Byung-Chul Han, a.g.e., s. 49.

[14] Timothy Snyder, Tiranlık Üzerine: 20. Yüzyıldan 20 Ders, Olvido Yayınları, 4. Baskı, Haziran 2018, s. 57.