Korkunun İnşası, İtirazın Yıkımı: Otoriterleşme Döngüsünü Kırmak

Yazıyı Sesli Oku

Korkunun Kurumsallaşması ve İtirazın Yıkımı: Türkiye’nin Otoriterleşme Par Hissi ve Çıkış Yolu

Otoriterleşme, sanılanın aksine tek bir günde gerçekleşen gösterişli bir kırılma değildir. Toplumsal hafızaya, yargı mekanizmalarına ve günlük yaşamın kılcal damarlarına kademeli olarak enjekte edilen bir süreçtir. Bu sürecin en işlevsel yakıtı ise sistematik olarak üretilen korku iklimidir.

Önce bireylerin ve kurumların hareket alanı daraltılır. Kamu gücü tek bir elde toplanırken; hukuk, toplumu koruyan bir zırh olmaktan çıkıp muhalefeti terbiye eden bir sopaya dönüştürülür. Bu durumun en ağır bilançosu ise itiraz kültürünün yok olmasıdır. İtirazın bedeli ağırlaştırıldıkça, kitleler zamanla hak aramayı “risk”, sessiz kalmayı ise “hayatta kalma stratejisi” saymaya başlar.

Türkiye’nin siyasal tarihi, bu korku ikliminin farklı biçimlerde yeniden üretildiği ve toplumsal rızanın ya da sessizliğin inşa edildiği dönemlerle doludur.

Türkiye’de Korku İkliminin Tarihsel Sürekliliği: Darbelerden Günümüze

Türkiye’de toplumsal muhalefetin ve itiraz kültürünün tasfiyesi yeni bir olgu değildir; aksine vesayet ve otoriterlik biçim değiştirerek varlığını sürdürmüştür.

1. Askeri Vesayet ve Darbeler Dönemi

• 27 Mayıs ve 12 Mart: Siyasal alanın askeri müdahalelerle sınırlandırılması, seçilmiş iradenin üzerindeki vesayet gölgesini meşrulaştırdı.
• 12 Eylül 1980 Bilanço Rejimi: Türkiye’de itiraz kültürüne vurulan en ağır darbedir. Anayasası, siyasi parti yasakları, sendikasızlaştırma politikaları ve kitlesel tutuklamalarla toplum adeta apolitize edildi. Toplumsal örgütlenme “suç”, itiraz etmek ise “devlet düşmanlığı” olarak etiketlendi. Neoliberal iktisadi dönüşüm, bu silindir gibi geçen korku ikliminin üzerinde yükseldi.
• 28 Şubat Süreci: Toplumsal fay hatlarının güvenlikçi politikalarla derinleştirildiği, medyanın ve yargının baskı aracı olarak kullanıldığı bir diğer vesayet dönemi oldu.

2. Yakın Dönem Otoriterleşme: Kurumsal Tasfiye ve Rejimleşme

Askeri darbeler dönemi toplumu doğrudan şiddet ve yasaklarla bastırırken; yakın dönem otoriterleşmesi, demokrasinin kendi araçlarını ve kurumlarını kullanarak çok daha derin, sinsi ve kalıcı bir korku iklimi inşa etti.

• Gezi Sonrası ve 15 Temmuz Miladı: Gezi Parkı eylemleri sonrası derinleşen kutuplaştırma dili, 15 Temmuz hain darbe girişiminin ardından ilan edilen Olağanüstü Hal (OHAL) ile kurumsal bir yapıya büründü. Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK) ile yüz binlerce insanın hukuki denetimden yoksun şekilde işsiz bırakılması, topluma “itiraz edenin sivil ölüme mahkûm edileceği” mesajını verdi.
• 2017 Anayasa Değişikliği ve Güçler Ayrılığının Sonu: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile güçler ayrılığı fiilen ortadan kaldırıldı. Yargı, yürütmenin tasarruflarını denetleyen bir organ olmaktan çıkıp iktidar blokunun meşruiyet devşirdiği bir araca dönüştü.
• Toplumsal Muhalefetin Alanının Daraltılması: Boğaziçi Üniversitesi’ne atanan kayyum rektörlere dönük barışçıl protestoların “terör” parantezine alınması; Sansür Yasası ile sosyal medyadaki her eleştirel sesin hapis tehdidiyle yüzleşmesi; hak savunucularının ve siyasetçilerin uzun tutukluluk süreleriyle cezalandırılması bu dönemin karakteristik özellikleridir.
• Hukuki Güvencenin Yok Oluşu: Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararlarının uygulanmaması, yurttaşın devlet karşısındaki en son sığınağı olan “hukuki öngörülebilirlik” ilkesini tamamen yıktı.

Bu sürecin yarattığı nihai yıkım; liyakatsizlik, ekonomik çöküş, yetişmiş beyinlerin ülkeyi terk etmesi ve en tehlikelisi, toplumun adalet duygusunu kaybetmesidir.

Sıkışmışlıktan Çıkış: Tarihsel Tecrübe ve Yeniden İnşa

Otoriterlik ne kadar derinleşirse derinleşsin, Türkiye’nin kendi tarihsel birikimi bu cendereden çıkışın imkânsız olmadığını gösteriyor.

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e: Mutlakiyetten Egemenliğe

II. Abdülhamid dönemi “İstibdat”, basına uygulanan sansür, jurnalcilik mekanizması ve muhalefetin sindirildiği yoğun bir baskı süreciydi. Ancak bu mutlak otoriterleşme devleti kurtarmaya yetmedi; aksine kurumsal çöküşü hızlandırdı.

Bu karanlık tablodan çıkış, Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşlarının öncülüğünde gerçekleşen radikal bir zihniyet devrimiyle mümkün oldu:

• Şahıs Yönetiminden Ulusal Egemenliğe: Güç, tek bir kişinin ya da sarayın elinden alınarak “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” ilkesiyle Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne teslim edildi.
• Tebaanızdan Yurttaşlığa: Kişisel lütuf, korku ve biat üzerine kurulu yapı; kanun karşısında eşit, hak sahibi “yurttaş” kimliği ile değiştirildi.

Demokratik Restorasyonun Haritası

Günümüz otoriterleşme spiralinden çıkış, yalnızca bir hükümet değişimiyle değil, köklü bir zihniyet ve kurum restorasyonuyla mümkündür:

1. İtirazın Anayasal Hak Olarak İadesi: İtiraz etmek veya protesto hakkını kullanmak bir “güvenlik tehdidi” değil, demokrasinin bağışıklık sistemidir. Sivil toplumun ve sendikaların üzerindeki baskı kalkmalı, itiraz bir yurttaşlık ödevi olarak görülmelidir.
2. Yargı Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı: Hukukun üstünlüğü amasız-fakatsız sağlanmalı; AYM ve AİHM kararlarının bağlayıcılığı tartışmasız hale getirilerek hukuki güvence yeniden tesis edilmelidir.
3. Geniş Toplumsal Mutabakat: Tıpkı Amasya Genelgesi’ndeki “Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” vurgusunda olduğu gibi; farklı toplum kesimlerinin adalet, liyakat ve özgürlük ortak paydasında bir araya gelmesi gerekir.

Otoriter rejimler güçlerini kendi ezici üstünlüklerinden değil, toplumun yalnızlaştırılmışlığından ve korkusundan alır. Türkiye’nin bu tarihsel parantezi kapatmasının tek yolu; korku eşiğini aşmak, ortak adalet paydasında buluşmak ve demokratik kurumları sarsılmaz esaslara bağlamaktır.

Çok çok zor bir süreç; ama imkansız değil.

Takdir Sizin, Atatürk Hepimizin!

Hatib Minber