Büyük Reddediş: Kafka’dan Atatürk’e Aydınlanma Sofrası

Yazıyı Sesli Oku

Franz Kafka’nın 1922’de kaleme aldığı “Bir Açlık Sanatçısı” (Ein Hungerkünstler), modern edebiyatın en sarsıcı alegorilerinden biridir. Öyküde, bir kafesin içinde hiçbir şey yemeden günlerini geçiren bir sanatçının dramını izleriz. Bir zamanlar kitlelerin hayranlıkla izlediği, nöbetçilerin hile yapmasın diye başında beklediği bu adam için açlık bir gösteri değil, varoluşsal bir zorunluluktur. Ancak zamanla halkın ilgisi “açlık sanatı”ndan uzaklaşır; sanatçı bir sirk köşesinde, hayvan barınaklarının yanında unutulmaya terk edilir.

Öykünün finalinde, samanlar arasında ölmek üzereyken kendisini bulan görevliye o meşhur itirafını fısıldar: “Aç kalmak zorundayım, çünkü ağzıma layık bir yemek bulamadım. Eğer bulsaydım, ben de sizin gibi tıkınırdım.” Bu cümle, sadece bir damak tadı meselesi değildir; bu, önüne konulan dünyayı, dayatılan sistemi ve vasatlığı reddedişin en saf halidir. Peki, bu “tat alamama” halini siyasi bir düzleme, özellikle de Mustafa Kemal Atatürk’ün devrimci iradesine odaklarsak karşımıza nasıl bir manzara çıkar?

Dayatılan Menüyü Reddetmek: 1919’un Büyük “Hayır”ı

Atatürk’ün 1919’da Samsun’a çıkışı, aslında tarihin en büyük “sofra reddi”dir. O dönemde Türk milletinin önüne konulan siyasi “menü” bellidir: Mandacılık, teslimiyet, eski dünya düzeninin tortuları ve çürümüş bir saltanat. Birileri bu menüyü “hayatta kalmak için” iştahla kabul ederken, Mustafa Kemal tıpkı Kafka’nın sanatçısı gibi bu sofradan yüz çevirmiştir.

Neden? Çünkü o sofrada tam bağımsızlık yoktu. O sofrada akıl, bilim ve onur eksikti. Atatürk, kendisine sunulan konforlu askeri kariyeri veya İstanbul’daki rahat koltukları reddetti. O, mevcut statükonun tadından iğreniyor ve milletine layık gördüğü o “yüksek medeniyet” tadını arıyordu. Onun “büyük açlığı”, bireysel bir tükeniş değil, toplumsal bir dirilişin iştahıydı.

Anlaşılmamanın Yalnızlığı ve Fikri İnat

Kafka’nın sanatçısı kafesin içindeyken halk onu izler ama neden aç kaldığını bir türlü kavrayamaz; onu sadece bir “eğlence nesnesi” olarak görürler. Atatürk’ün devrim süreci de benzer bir anlaşılmama evresinden geçmiştir. En yakın silah arkadaşlarının bile “Bu kadar ileri gitmeye gerek var mı?” dediği, laikliği ve cumhuriyeti “fazla radikal” bulduğu anlarda, o kafesin (mevcut sınırların) ötesindeki o ışığı görebilen tek kişiydi.

Halkın bir kısmı başlangıçta devrimleri sadece birer şekil değişikliği gibi izlerken, o bu “açlığın” (idealin) hayati olduğunu biliyordu. O, topluma sunulan o “kadim prangaları” birer gıda gibi tüketmeyi reddediyor, bunun yerine yepyeni, modern ve hür bir mutfak inşa etmeye çalışıyordu. Onun ödün verdiği şey kişisel huzuru ve sağlığıydı; ödün vermediği ise aydınlanma hedefiydi.

Panter mi, Aydınlanma mı?

Öykünün çarpıcı finalinde sanatçı ölür ve yerine bir panter konur. Halk, düşünceli ve acı çeken sanatçıyı anında unutup, bu güçlü ve vahşi hayvanın hayvani yaşama sevincine, kaba gücüne ve sorgulanamaz iştahına hayran kalır. Siyasetin en büyük trajedisi budur: Fikirlerin yerini kaba gücün, aydınlanmanın yerini sloganların alması.

Eğer bizler Atatürk’ün bize bıraktığı o “fikir sofrasını” terk edersek, toplumun kafesine yeniden bir “panter” (dogma, otoriterlik veya sadece güce tapan bir anlayış) yerleşir. Atatürk, Türk milletini o panter karanlığından çıkarıp, kendi kaderini tayin eden özgür bireyler haline getirmek için “tat alabildiği” tek şeyden, yani vatanın ve zihnin özgürlüğünden güç almıştır.

Sonuç: Kendi Soframızı Kurma Mevsimi

Kafka’nın sanatçısı, dünyada kendine uygun bir yemek bulamadığı için eriyip gitti çünkü o bir kurbandı. Atatürk ise dünyada kendine uygun bir düzen bulamadığı için o düzeni kökten değiştirdi çünkü o bir devrimciydi.

Bugün bizler de modern dünyanın karmaşasında, popülizmin ve sığ tartışmaların ortasında kendimizi birer “açlık sanatçısı” gibi hissedebiliriz. Önümüze konulan toplumsal ve siyasi seçeneklerden tat alamıyor olabiliriz. Ancak unutmamalıyız ki; çözüm samanlar içinde kaybolmak değil, Atatürk’ün yaptığı gibi o kafesi içeriden kırıp, aklın ve bilimin sofrasına yeniden oturmaktır. Aydınlanma, ancak statükonun sunduğu o sahte ziyafetleri reddedenlerin kurabileceği bir sofradır.

Takdir Sizin, Atatürk Hepimizin!

Hatib Minber