Özgür Olduğunu Sanan Köleler: Modern İktidarın En Büyük Zaferi

Yazıyı Sesli Oku

İnternet mecralarında ve sosyal medya aforizmalarında sıkça Michel Foucault’ya atfedilen popüler bir cümle dolaşır: “Manipülasyonun en etkili biçimi, insanlara özgürce karar verdiklerini düşündürmektir.”

Foucault’nun metinlerini satır satır tarasanız bu cümleyi motamot bulamazsınız; fakat cümle, Foucault’nun ömrünü adadığı o büyük hakikatin halk arasındaki en yalın özetidir. Çünkü modern iktidar, tepenizde sallanan bir kırbaç ya da kapınızda bekleyen bir muhafız değildir. Modern iktidar; tercihlerinizi, arzularınızı, neyi “mantıklı” ve neyi “özgürce seçilmiş” bulduğunuzu belirleyen o görünmez mimarinin ta kendisidir.

Bugün kendimizi “en özgür” hissettiğimiz anlar, genellikle kitle kontrol tekniklerinin en kusursuz işlediği anlardır.

Seçim İllüzyonu ve Küresel Ağlar

Dünya genelinde “özgür birey” tanımı, önümüze sunulan seçenekler arasından tercih yapabilme kapasitesine indirgendi. Önünüzde 50 farklı şampuan markası, 10 farklı dijital platform aboneliği veya iki haftada bir yenilenen tüketim trendleri olması özgür olduğunuz anlamına gelmez. Bu, sadece size biçilen tüketicilik rolü içinde hareket alanınızın genişletilmesidir.

Algoritma çağında manipülasyon artık kaba bir propaganda ile yapılmıyor. Ekrana her dokunuşunuzda, size “tam da sizin ilgi alanınıza göre” sunulan içerikler, aslında siyasi ve fikri sınırlarınızı çiziyor. Cambridge Analytica skandalında gördüğümüz veya bugün küresel sosyal medya devlerinin uyguladığı sistem tam olarak budur: Size ne düşüneceğiniz dikte edilmez, sadece ne hakkında düşünmeniz gerektiği ve bunu hangi duygusal tonla yapmanız gerektiği “özgür iradenize” bırakılır. Kendinizi kendi fikirlerinizi savunuyor sanırken, aslında veri mimarlarının sizin için inşa ettiği bir yankı odasında yankılanan seslerden ibaretsinizdir.

Türkiye Sahnesi: Rıza Üretimi, Öz-Sömürü ve İdeolojik Cihazlar

Türkiye ölçeğinde bu durum, doğrudan baskı araçlarından ziyade inceltilmiş iktidar tekniklerinin toplumsal dokuya sirayet etmesiyle yaşanıyor. Türkiye’deki toplumsal yapı, Gramsci’nin ifade ettiği “hegemoni” ve “rıza üretimi” ile Althusser’in “devletin ideolojik aygıtları” olarak tanımladığı mekanizmaların mükemmel bir bileşimidir.

Bizde iktidar odakları, bireyi yalnızca dışsal bir zorlamayla (kaba güçle) hizaya sokmaz; bireyin kendi arzularını, korkularını ve sadakat biçimlerini bizzat inşa eder.

Borçluluk ve Pozitif Öz-Sömürü: Byung-Chul Han’ın Şiddetin Topolojisi ve Yorgunluk Toplumu’nda altını çizdiği “öz-sömürü” rejimi, Türkiye’nin ekonomi-politiğinde somut bir karşılık bulur. Yıllardır teşvik edilen kredili yaşam ve finansallaşmış gündelik hayat, insanlara tüketim üzerinden hayali bir “özerklik” hissi sundu. Oysa borçlandırılmış birey, disiplin toplumunun en uysal öznesidir. Sisteme başkaldırma imkânı, geleceği ipotek altına alınarak elinden alınmıştır. Birey, efendisine hizmet ettiğini fark etmeden, kendi kendini motive ederek çalışmaya ve susmaya devam eder; çünkü ona sunulan illüzyon, piyasa içinde “özgür bir aktör” olduğudur.

Kutuplaşmanın Epistemik Hapishanesi: Türkiye’de toplumsal kamplaşma sadece siyasi bir ayrışma değildir; bilgiye ve hakikate ulaşma imkânını kısıtlayan epistemik bir hapishanedir. Althusserci anlamda aile, medya ve cemaat/mahalle yapıları, bireye daha çocukluğundan itibaren hazır anlam paketleri sunar. Birey, bir tarafa ait olduğunda ve o tarafın söylemlerini savunduğunda özgürce bir “siyasi irade” beyan ettiğini varsayar. Oysa bu durum, iktidarın toplumu yönetilebilir kılmak adına inşa ettiği yapay bir ikili karşıtlık (binary opposition) denkleminden ibarettir.

Arzu İmalatı ve Gündem Epistemolojisi: Sabah uyandığınızda hangi kavramlar üzerinden düşüneceğiniz, hangi sembollere duygusal bağ kuracağınız veya neye öfkeleneceğiniz medya ve dijital mecralar vasıtasıyla biçimlendirilir. Birey, akşam masasında o konuyu tutkuyla tartışırken kendi özgün fikrini söylediğini sanır. Aslında yaptığı şey, toplumsal enerjiyi soğuran ve sistemsel eleştirileri gölgeleyen hazır bir anlatının figüranlığıdır.

Özgür Olmadığımızı Kabul Etmekle Başlayan Özgürlük

Foucault’nun Hapishanenin Doğuşu’nda altını çizdiği gibi; modern toplum, bireyleri sürekli gözetleyen ve onları belli kalıplara sokan devasa bir Panoptikon’dur. En büyük tehlike, bu hapishanenin parmaklıklarını “kendi tercihimiz” sanmaya başladığımız an ortaya çıkar.

Özgür kararlar verdiğimizi düşündüğümüz sürece, bizi yöneten mekanizmaları sorgulamayız. “Ben zaten etkilenmiyorum”, “Ben kendi kararlarımı veririm” diyen insan, manipülasyona en açık insandır. Çünkü zırhını çıkarmış, manipülasyonun varlığını reddederek ona tamamen teslim olmuştur.

Gerçek bir özerklik ve özgürlük arayışı, ancak şu rahatsız edici soruyla başlayabilir: Bugün doğru, mantıklı ve “bana ait” olduğunu düşündüğüm fikirler, gerçekten benim mi; yoksa benim öyle düşünmemi isteyen bir sistemin başarılı bir tasarımı mı?

Bu soruyu sormaya başladığımız an, üzerimizdeki görünmez ipleri fark etmeye başlarız. Gerçek özgürlük, sunulan seçeneklerden birini seçmek değil; seçeneklerin nasıl ve kim tarafından önümüze konduğunu sorgulayabilmektir.

Takdir Sizin, Atatürk Hepimizin!

Hatib Minber