İzm Olmak ya da Olamamak

Yazıyı Sesli Oku

Felsefi Omurga ile Siyasi Pragmatizm Arasındaki Sınır: Bir Siyasetçi Neden “İzm” Olamaz?

Siyaset tarihinde bazı isimler vardır ki, fiziksel varlıklarının ötesine geçerek birer doktrine, zamanı aşan birer düşünce sistemine dönüşürler. İsimlerinin sonuna eklenen bir “izm” eki, yalnızca bir lideri değil; o liderin zamana, topluma ve devlete dair sunduğu ilkesel omurgayı temsil eder. Mustafa Kemal Atatürk’ün adıyla anılan Kemalizm ya da Atatürkçülük, bu durumun en somut örneğidir. Altı ilkeyle somutlaşan, anti-emperyalist, laik, modernist ve cumhuriyetçi bu çizgi; konjonktürden bağımsız, kendi içinde tutarlı bir ideolojik harita sunduğu için bugün hâlâ yaşayan bir akımdır.

Ancak günümüz siyaset sahnesine veya yakın tarihe baktığımızda, toplumları onlarca yıl peşinden sürükleyen, iktidarı tekellerinde toplayan birçok güçlü liderin adından felsefi bir akım türemediğini görürüz. Peki, toplumları derinlemesine dönüştüren bu isimler neden birer siyasi doktrine dönüşemez? Bir liderin adının “izm”leşmesini engelleyen temel dinamik nedir?

Cevap son derece nettir: Doktrinel tutarsızlık ve ilkesel pragmatizm (faydacılık, yararcılık).

“Erdoğanizm” Neden Mümkün Değil?

Günümüz Türkiye siyasetinde çeyrek asra yakın süredir belirleyici olan Recep Tayyip Erdoğan figürü üzerinden bu durumu okumak oldukça aydınlatıcıdır. Erdoğan, kitleleri mobilize etme ve iktidarda kalma gücü bakımından cumhuriyet tarihinin en baskın aktörlerinden biridir. Buna karşın bir “Erdoğanizm”den bahsetmek teorik olarak imkânsızdır.

Çünkü bir siyasi hareketin “izm” halini alabilmesi için zamanın ruhuna göre biçim değiştirmeyen, kendi içinde çelişmeyen bir felsefi doktrine sahip olması gerekir. Oysa Erdoğan siyasetinin temel karakteri, sabit ilkeler bütünü değil; tamamen şartlara, rüzgâra ve iktidarın korunmasına odaklı esnek bir pragmatizmdir.

Siyasi yolculuğundaki radikal savrulmalar bu durumun en net kanıtıdır:

• 2000’lerin başında “AB yanlısı, liberal değerleri savunan, vesayet karşıtı ve muhafazakâr demokrat” bir söylem benimsenirken; ilerleyen yıllarda aşırı güvenlikçi, devletçi ve katı milliyetçi bir hatta geçilmiştir.
• Ekonomi alanında “nas” vurgusuyla yürütülen düşük faiz ısrarı ve buna giydirilen ideolojik kılıf, kısa bir süre sonra yerini rasyonel/ortodoks ekonomi politikalarına tereddütsüz bir dönüşe bırakmıştır.
• Dış politikada Mısır’dan Birleşik Arap Emirlikleri’ne, İsrail’den Suriye’ye kadar dün “tavizsiz ilkesel düşmanlık” olarak kurgulanan ilişkiler, bugün hızlı birer pragmatik normalleşme sürecine tabi tutulmuştur.

Tüm bu tablo, ortada zamansız bir doktrin olmadığını, aksine tamamen durumsal ve konjonktürel bir yönetim stratejisi olduğunu gösterir. Bütüncül bir fikir omurgası yerine çelişkiler silsilesi barındıran bir pratiğin “izm”leşmesi mümkün değildir.

“Dün Dündür”: Demirel’den Boris Johnson’a Esneklik Siyaseti

Bu durum yalnızca günümüz Türkiye’sine özgü de değildir. Türk siyasi hayatının bir diğer baskın figürü olan Süleyman Demirel de benzer bir hattın temsilcisidir. Merkez sağın ve popülist siyasetin usta ismi Demirel, siyasetini ilkeler üzerinden değil, günün dengeleri üzerinden kurgulamıştır. Kendi ifadesiyle “Dün dündür, bugün bugündür” anlayışı, bir doktrin inşa etmenin tam zıddıdır. Altı kez gidip yedinci kez geldiği iktidar yürüyüşünde askeri muhtıralardan koalisyon ortaklıklarına kadar her döneme uyum sağlayan bu esneklik, bir “Demirelizm”in doğmasını engellemiştir.

Benzer bir örneği küresel siyasette Boris Johnson üzerinden görmek mümkündür. Johnson, Londra Belediye Başkanlığı döneminde liberal, kapsayıcı ve serbest piyasacı bir profil çizerken; başbakanlık yürüyüşünde aşırı sağ söylemlere kayan, popülist bir Brexit liderine dönüşmüştür. Politikalarının merkezine bir felsefeyi değil, kendi karizmasını ve kamuoyu rüzgârını koyduğu için “Johnsonizm” de hiçbir zaman teorik bir derinlik kazanamamıştır.

Sonuç: Konjonktürün Koleksiyonerleri ve Zamanın Doktrini

Siyasette iktidar kazanmak, konjonktürün rüzgârını arkana alma becerisidir; ancak tarihe mal olmak, rüzgâra karşı dahi eğilmeyen bir omurga gerektirir. Bugün “izm”leşemeyen liderlerin temel trajedisi buradadır: Onlar devasa kitleleri peşlerinden sürüklemiş, iktidar aygıtlarını tamamıyla bünyelerine katmış ve dönemin şartlarını mükemmel bir esneklikle kullanmış olabilirler; fakat günün sonunda arkalarında bıraktıkları şey zamansız bir fikir değil, yalnızca değişken şartlara göre sürekli revize edilmiş kullanışlı bir manevra koleksiyonudur.

Mustafa Kemal Atatürk‘ü ve onun mirasını “Atatürkçülük” veya “Kemalizm” kılarak asırlar ötesine taşıyan şey tam olarak bu ayrımdır. Atatürk, yıkılmış bir imparatorluğun en karanlık anında dahi konjonktüre göre biçim değiştiren pragmatik bir taktikçi olmadı; aksine akla, bilime, bağımsızlığa ve cumhuriyete dayanan, kendi içinde bütüncül bir devrimci felsefe inşa etti. Karşısındaki dünya ne kadar değişirse değişsin, kurduğu mantık silsilesi zamana yenilmedi.

Bugünün liderleri rüzgâra göre yelken açıp iktidarlarını günübirlik kazanımlarla tahkim ederken, Atatürk geleceği şekillendirecek değişmez ilkelerin altını çiziyordu. İşte bu yüzden, konjonktür siyasetçilerinin isimleri yetki alanları bittiğinde arşivlerdeki dönemsel birer paranteze dönüşmeye mahkûmdur; ilkesel omurgayı şahsiyetinde somutlaştıran Atatürk gibi figürler ise, parantezlerin asla kapsayamayacağı zamansız birer doktrin olarak yaşamaya devam eder.

Takdir Sizin, Atatürk Hepimizin!

Hatib Minber